Landgoed

Het landgoed Huize Bijdorp verandert vanaf de middeleeuwen tot midden 19e eeuw veelvuldig van eigenaar en elke eigenaar liet zijn sporen na.

Al in de middeleeuwen hoorde het perceel van Huize Bijdorp bij rijke Leidse families. Ooit stond er zelfs een kasteel. Rond 1600 staat vermeld dat Maria en haar echtgenote Joachim Rengers het land, de woning en meerdere schuren, houtopstanden en een boomgaard erfden. Op een kaart uit het landerijenboek uit 1622 is de huidige vorm van Huize Bijdorp al herkenbaar. Het lange smalle perceel wordt begrensd door de huidige Veurseweg (toen Heerweg) en het water van de Vliet.

Johan Pauw de Bije en diens tweede vrouw Anna van Oortshoorn laten hun monogrammen plaatsen in het hekwerk (van rond 1700) aan de Veurseweg: de ineengevlochten letters J.B. en A.O. In de 18^e eeuw is de moestuin aan het landgoed toegevoegd. Daarvoor werd een schuur gebouwd dat we nu kennen als het ‘Hans en Grietje huis’.

In de 2^e helft van de 19^e eeuw kwam Huize Bijdorp in handen van een tabaksteler op Java. Deze eigenaar was de heer mr. Johannes Farensbach. Na zijn overlijden in Lourdes in 1876 verkocht zijn weduwe het landgoed aan de Congregatie van de Heilige Catharina van Siena, zusters Dominicanessen. Deze Congregatie was in 1841 in Rotterdam opgericht door de zusters Pinkers.

Landgoed

Terug naar Tijdlijn

Klooster, school, pensionaat

Het landgoed Huize Bijdorp veranderde in een klooster, een school en een pensionaat. In 1888 besloot de Congregatie dat dit het moederhuis zou worden. In het moederhuis treden alle zusters binnen. Je kunt de namen van de zusters vinden op het monument in de hal.

De eerste zeven zusters starten al snel een school en een pensionaat voor meisjes op Huize Bijdorp. De meisjes slapen in zogenaamde ‘chambrettes’, met gordijnen afgezette ruimten in een slaapzaal.

Voor de groeiende congregatie is in 1894 gestart met de bouw van een nieuwe kapel op de plaats van een kleine kapel van het landhuis. Je staat nu in de zogenaamde ‘kindergang’. Dit is de gang die de pensionaires (inwonende schoolkinderen) moesten gebruiken om de dienst in de kapel bij te wonen.

In 1919 werd het keukengebouw uitgebreid en verhoogd door toevoeging van slaapkamers van de pensionaires. Tegelijk zijn de keukens op de begane grond vergroot. De kapel kreeg een kleine uitbreiding aan de oostzijde, waardoor het landhuis nog minder herkenbaar bleef. De kapel sloot daarmee rechtstreeks aan op de middengang op de begane grond, nu zonder voorruimte. Tegen de noordzijde van het schip van de kapel is een tweede gang toegevoegd. Deze gangen waren bestemd als rechtstreekse ontsluiting van het transept, waar de banken van de pensionaires stonden. Het schip van de kapel bevatte de koorbanken voor de zusters.

De kroniek van 1894 vermeldt de bouw van een stalgebouw dat in 1921 wordt uitgebreid en in 1930 vernieuwd. De begane grond is verdeeld in een koestal, een middengang, een varkensstal (herbestemd tot kippenhok), paardenstal en koetshuis. Op de verdieping is een hooizolder aanwezig. De stal is nog altijd in gebruik voor de koeien, kalveren en lammetjes. Achter de stal is in 1923 een houten wagenschuur met hooizolder gebouwd. Door de aankoop van het landhuis en de gronden van Huize Bijdorp beschikte de Congregatie over een groot gebied. Het terrein met boomgaard, moestuin, bakkerij en oranjerie maakte het mogelijk dat de congregatie voor een groot deel zelfvoorzienend kon zijn. De producten uit eigen boerderij, tuin en kas werden gebruikt om de maaltijden te bereiden.

In januari 1937 presenteerde de algemeen overste de plannen voor de bouw van een uitbreiding van het complex Huize Bijdorp, bestaande uit een gymnastieklokaal annex toneelzaal, waarboven ‘chambrettes’ voor internen en een refter. Het bestaande pensionaatsgebouw met onderwijslokalen op de begane grond en de slaapzaal op de verdieping moest geheel worden gemoderniseerd. Op 31 december van dat jaar is het gebouw voltooid. In 1938 telde de Congregatie 864 zusters, het hoogste aantal ooit.

Klooster, school, pensionaat

Terug naar Tijdlijn

2e helft 20e eeuw

De roerige jaren zestig laten hun sporen achter in het klooster. Er heerste verwarring en verdeeldheid en er treden veel zusters uit. Veranderingen druppelden binnen de kloostermuren en de leken namen de taken over in onderwijs en zorg.

Op het voorterrein van Huize Bijdorp is in 1964 een recreatiegebouw of bungalow gebouwd, dat diende als vakantieverblijf overdag voor zusters uit de verschillende kloosters van de Congregatie. Op de tweede verdieping van het noviciaat werden de oude cellen (van het H. Hart dormitorium) weggebroken en 25 kamertjes als slaapgelegenheid voor de gasten van de bungalow gebouwd. Het gebouw draagt de naam ‘Ons Uitzicht’; de steen is gemaakt door Zr. Euphrasia Valk.

Aan het einde van de jaren zestig vonden aanpassingen plaats in het onderwijsstelsel. Dat had tot gevolg dat veel scholen werden samengevoegd, geherstructureerd en opnieuw ingericht. In Voorschoten werd besloten om de MMS Bijdorp samen te voegen met het St. Lucascollege. De opheffing van de MMS Bijdorp vond plaats in 1972. Dit was aanleiding voor een herbestemming en grondige verbouwing van het nieuwe pensionaat in de periode 1972-1974, waarbij op de eerste verdieping en zolders individuele slaapkamers voor kloosterzusters zijn gemaakt. De eerste verdieping van de oostvleugel werd opgedeeld in kantoren voor het bestuur (bestuursafdeling).

In 1977 is naast de begraafplaats een mortuarium gebouwd, een eenvoudig gebouw met een tentdak. De laatste (grote) uitbreiding van het Huize Bijdorp was de bouw van het gebouw ‘Haagdorp’ in 1978 tegen de oostelijke kop van het noviciaat. De aanleiding hiervoor was de sluiting van de communiteit van het Sint-Thomasklooster uit Den Haag.

Het oude pensionaat bleef nog tot 1984 in gebruik als een nevenvestiging van het St. Lucas-college. Nadien kwam het gebouw leeg te staan. Het noviciaat werd in de periode 1973-1975 herbestemd tot kloosterbejaardenoord ‘Oud Bijdorp’. Appartementen zijn ingericht op de eerste verdieping en zolder, gecombineerd met vernieuwing van vensters en dakkapellen. In de jaren zeventig en tachtig hebben ook diverse moderniseringen in het landhuis, entreegebouw en keukengebouw plaatsgevonden. Meest opvallend in het landhuis zijn de inrichting van een nieuwe recreatiezaal en kamer van de algemeen overste en de vernieuwing van de veranda in 1980. In 1995-1996 zijn de leegstaande lokalen op de eerste verdieping en de zolders in het pensionaat en nieuwe pensionaat herbestemd en heringericht tot woon- en verpleegeenheden in het klooster- en bejaardenoord Huize Bijdorp door zorgorganisatie Marente. Dat werd de nieuwe functie van het complex.

2e helft 20e eeuw

Terug naar Tijdlijn

Werkzaamheden

De werkzaamheden van de zusters waren vooral gericht op zorg en onderwijs. Ook werd en in het pastoraat gewerkt: er werd gepreekt en de zusters zijn dan nauw betrokken bij de meest belangrijke momenten in een mensenleven: bij de doop, de eerste communie, het vormsel, het huwelijk en bij ziekte en sterven. Daarnaast moesten er allerlei werkzaamheden in het moederhuis worden gedaan. Niet alleen moest de congregatie worden bestuurd, er moest ook worden gekookt en gewassen. De congregatie was lang zelfvoorzienend, wat betekende dat de eigen tuin, kassen en boomgaard moesten worden onderhouden en dat er werd geoogst.

Van oudsher betrof de zorg vooral wezen en ouderen (ook weduwen). Later werd dit uitgebreid met wijkverpleging en het werken in ziekenhuizen en een sanatorium. Met het ouder worden van de eigen congregatie ontstond ook de bejaardenzorg voor de eigen zusters. Naast de zorg stond onderwijs centraal. Er werd gestart met het geven van naailes. Al snel werd dit uitgebreid met onderwijs op lagere scholen en zogenaamde fröbelscholen. Dit was de voorloper van de bewaarschool dat wij nu kennen als kleuterschool. Het vervolg op de lagere school was de mulo (of ulo), dat stond voor meer uitgebreid lager onderwijs. Het ontstond door de invoering van de onderwijswet in 1857 en werd afgeschaft met de Mammoetwet in 1968. Naaischolen werden later vakscholen voor meisjes. Eind 19^e eeuw werden ook Montessorischolen opgezet voor lager en voortgezet onderwijs.

Per 1 maart 1941 is de MMS (middelbare meisjesschool) wettelijk erkend. Dat hield wel in dat er lekenonderwijzers aangetrokken moesten worden voor de vakken die de zusters niet konden geven. In 1972 vond de laatste examenzitting plaats van de MMS Bijdorp, waarbij alle 33 kandidaten geslaagd bleken te zijn. Het was de laatste zitting in deze setting, omdat de MMS vanaf dat moment in het St Lucascollege werd voortgezet. De MMS had 34 jaar bestaan sinds de oprichting in 1938, waarbij 902 eindexamens met goed gevolg zijn afgelegd. Slechts 44 leerlingen hebben de eindstreep niet gehaald.

Op 11 oktober 1962 opent Paus Johannes XXIII het Tweede Vaticaans Concilie. De inzet van het concilie is het ‘aggiornamento’, het bij de tijd brengen van de katholieke kerk. De gesloten katholieke zuil wordt opengebroken. Waar religieuzen ooit onmisbaar waren voor het onderwijs, komen er steeds meer gekwalificeerde leken voor deze onderwijstaken beschikbaar. Dit maakte hen in dit werkveld overbodig. Religieuzen zijn van oudsher ook verbonden geweest aan de zorg, maar uiteindelijk raken ze ‘uit de tijd’. Ze gingen zich richten op pastoraal en maatschappelijk werk. Uiteindelijk stoppen veel religieuzen met het dragen van een habijt en stappen over naar burgerkleding. Zo ook de Congregatie van de Heilige Catharina van Siena. Het habijt wordt alleen gedragen op feestdagen en bij begrafenissen.

Het pastoraat is pas heel laat een van de liefdewerken van deze Congregatie geworden. Het hoorde niet bij de apostolische taken, zoals zorg en onderwijs. Wèl verleenden de zusters als vrijwilligster hun diensten in de diverse parochies en geloofsgemeenschappen, maar een professionele plaats in het pastoraat – na een afgeronde theologiestudie – werd pas mogelijk nadat de theologiestudie werd opengesteld voor vrouwen in de zestiger jaren. Het was in die tijd dat de vrouwen hun eigen weg gingen zoeken in de Kerk. De congregatie stond open voor die weg en voor de noodzaak van professioneel opgeleide krachten in de parochies. Eigenlijk kwam de mogelijkheid tot theologiestudie voor de congregatie wat laat en waren de meeste zusters al op leeftijd. Toch is er een mooie samenwerking ontstaan met vooral Dominicaanse parochiepastores of pastores in instellingen en verpleeghuizen.

Van harte zullen ze zeggen: “Pastoraat is een prachtig beroep, de bron aanboren van waaruit mensen leven, de overvloed die de bron geeft, zelf verder dragen, ervan leven, samen met anderen, gedragen door anderen”.

De liturgie (de vaste orde van dienst of het geheel van voorgeschreven rituelen, gebeden, lezingen en handelingen tijdens een christelijke eredienst) is niet specifiek voor deze orde, maar er zit wel een Dominicaanse tint aan. Het is puntig en vrij kort. Dominicanen houden niet van ellenlange gebeden. Er is van verschillende Latijnse gezangen een eigen Dominicaanse melodie, die al in de tijd van Dominicus opgepakt is en doorgegeven. Salve Regina (Wees Gegroet Koningin), een antifoon aan Maria, heeft een eigen Dominicaanse versie. Die wordt altijd gezongen als een zuster of broeder stervende is en ook bij uitvaarten. Het is een Dominicaanse gewoonte.

De liturgie wordt voortdurend ontwikkeld en aangepast aan de tijd. Op Huize Bijdorp geeft één van de zusters de eerste lezing en een ander doet de voorbeden. Eén zuster zet de lezingen op een rij en zorgt dat er boekjes zijn, iedere zondag. Toen er geen broeders meer waren als voorganger bij de eucharistievieringen, is dat door een zuster van de Congregatie overgenomen, Zr. Baptiste. Bij bijzondere gelegenheden zijn er andere voorgangers, priesters of soms de bisschop. Het orgel wordt tijdens de vieringen door een eigen zuster bespeeld, Zr. Angelique.

Als zusters de pensioengerechtigde leeftijd bereiken, hoeven zij niet meer buitenhuis te werken. Zij blijven in het klooster en nemen de zorg voor elkaar op zich en dragen naar vermogen bij om het religieuze gemeenschapsleven vorm te kunnen blijven geven. Vele zusters kwamen terug naar het moederhuis van de zusters in Voorschoten. Op een bepaald moment was het voor de zusters niet meer mogelijk om voldoende zorg te bieden aan de oude en zieke zusters van hun Congregatie. Een deel van Huize Bijdorp werd verhuurd aan de zorginstelling Marente. Op deze wijze kon de Congregatie bij elkaar blijven op Huize Bijdorp.

Als de zusters met pensioen gaan, wil dat niet zeggen dat ze niets meer doen voor de medemens. Vaak bieden de zusters een luisterend oor aan of zijn actief in vrijwilligerswerk. In 2020 hebben zij Oekraïense vluchtelingen in huis genomen. Sommige zusters breien en haken voor de missie; anderen schilderen of maken kaartjes. De verkoopopbrengst gaat naar goede doelen.

Werkzaamheden